Σκηνές... Κατοχής στα βενζινάδικα. Ουρές χιλιομέτρων για το πολύτιμο καύσιμο. Αναμονή, ένταση, διαπληκτισμοί μεταξύ οδηγών για λίγα λίτρα βενζίνη. Το φοβικό σύνδρομο του «μην ξεμείνω» εμφανίστηκε και πάλι. Κι αν σε μια πρώτη ανάγνωση, η εξάρτηση του Νεοέλληνα από το αυτοκίνητό του μπορεί να είναι η αιτία, σε μια δεύτερη, τι μπορεί να κρύβεται πίσω απ' αυτή την έλλειψη, αν μη τι άλλο, ψυχραιμίας;
Ο Σκεύος Παπαϊωάννου, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, υπενθυμίζει, μιλώντας σήμερα στην «Ε», ότι παρόμοιες συμπεριφορές έχουν εκδηλωθεί και σε άλλες περιπτώσεις: σε ένα σεισμό, όταν επαπειλείται πόλεμος στον Ιράκ, όταν οι τηλεοράσεις λένε ότι ανεβαίνουν οι τιμές του ρυζιού, αδειάζουν τότε τα ράφια του σούπερ μάρκετ. Οταν πάλι, βρούμε κάποιο προϊόν σε τιμή προσφοράς, αντί να πάρουμε ένα πακέτο, που χρειαζόμαστε, παίρνουμε τρία.
Η εξήγηση αυτού του φαινομένου, κατά την άποψή του, είναι ο καταναλωτισμός. Ο καταναλωτισμός που προέκυψε όταν η Ελλάδα προσαρτήθηκε στην ιδεολογία του καπιταλισμού -όπως τη γνωρίζουμε- και πίστεψε ότι στην κατανάλωση θα βρει ο άνθρωπος νόημα στη ζωή του. Αυτό αφορά περισσότερο τα μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα και λιγότερο ανθρώπους που αγωνίζονται για να επιβιώσουν στην καθημερινότητα.
Ο καταναλωτισμός, προσθέτει, έχει γίνει αυτοσκοπός. «Δεν καταναλώνουμε για να ικανοποιήσουμε κάποιες ανάγκες που πραγματικά έχουμε, αλλά γιατί όλα αυτά που αγοράζουμε έχουν μια συμβολική αξία, μας ανεβάζουν κοινωνικά. Οταν λοιπόν με οποιονδήποτε τρόπο, τίθεται σε κίνδυνο αυτή η δυνατότητα της κατανάλωσης, τότε η αντίδραση είναι "φυσιολογική", με την έννοια ότι διακυβεύεται ένα ανώτατο αγαθό».
Πρέπει βέβαια να κάνουμε και κάποιους διαχωρισμούς, επισημαίνει. Μια και μιλάμε με αφορμή την ιστορία της βενζίνης, πρέπει να πούμε ότι υπάρχει ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων για τους οποίους το αυτοκίνητο είναι εργαλείο της δουλειάς τους, χωρίς αυτό δεν μπορούν να κάνουν τίποτα. Υπάρχει όμως και ένα επίσης μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που έχουν εθιστεί στο βόλεμα, στην ευκολία, δεν χρησιμοποιούν τα μέσα μαζικής μεταφοράς, ενώ θα μπορούσαν. Ταυτόχρονα βέβαια να πούμε ότι και οι συγκοινωνίες είναι ακόμη σε προβληματική κατάσταση.
Περί κατοχικού συνδρόμου
Εκεί που ο κ. Παπαϊωάννου έχει τις... αντιρρήσεις του είναι στα όσα λέγονται περί συνδρόμου Κατοχής: «Οι άνθρωποι που έζησαν στην Κατοχή και που είναι αυτή τη στιγμή πάνω από εξήντα και εξήντα πέντε, παρ' όλο που οι περισσότεροι έζησαν φτώχεια και στέρησεις, σε αντίθεση με τις νέες γενιές, ήταν πιο ολιγαρκείς, λιτοί και ευρηματικοί. Και μετά τον πόλεμο δεν είχαν καταναλωτικό προσανατολισμό, με την έννοια του να αποτελεί η κατανάλωση αυτοσκοπό γι' αυτούς».
Η έλλειψη βενζίνης δημιουργεί, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό, «πολιτισμικό σοκ», σημειώνει ο Σωτήρης Χτούρης, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. «Θεωρούμε, εξηγεί, είναι πια κομμάτι του πολιτισμού μας, ότι το αυτοκίνητο μπορεί κάθε λεπτό να είναι σε κίνηση και να εξυπηρετεί τις ανάγκες μας. Δεν είναι ιδιαιτερότητα μόνο των Ελλήνων αυτή».
Το αυτοκίνητο, αναφέρει, δεν είναι απλά κάποιο αγαθό αλλά κεντρικό σημείο στην οικονομική και κοινωνική μας ζωή, ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας όπου οι ελλείψεις που παρουσιάζονται στα μέσα μαζικής μεταφοράς έχουν οδηγήσει τους ανθρώπους να οργανώσουν τη ζωή τους γύρω από αυτό: αφορά τη μετάβαση στην εργασία, την εξυπηρέτηση της οικογένειας (φροντιστήρια, μαθήματα), ακόμη και η αναψυχή στηρίζεται στο αυτοκίνητο, καθώς δεν υπάρχουν κατάλληλες υποδομές στη γειτονιά, οπότε παίρνουμε το αυτοκίνητο και πάμε μια βόλτα παραέξω.
Το αυτοκίνητο στις ημέρες μας είναι, θα πει, και ένα σύμβολο καταξίωσης, το κυριότερο μετά το σπίτι και την εκπαίδευση, οπότε όταν κάποιος μάς το... αγγίζει, αισθανόμαστε μια συγκεκριμένη «αγωνία για το κύρος», και αυτό μπορεί να οδηγήσει σε επιθετικότητα και υστερικές αντιδράσεις.
Σύμφωνα με τον Νίκο Χαραλαμπίδη, γενικό διευθυντή του ελληνικού γραφείου της Greenpeace, σκηνές σαν κι αυτές που εκτυλίχθηκαν τούτες τις μέρες στα βενζινάδικα, δείχνουν ότι τα μέτρα για την απεξάρτηση από τη χρήση του ιδιωτικού αυτοκινήτου είτε δεν υπάρχουν είτε δεν έχουν εφαρμοστεί και προφανώς δεν έχουν αποδώσει. Στην Ελλάδα, τονίζει, χωρίς να έχουμε τον πιο υψηλό δείκτη ιδιοκτησίας ιδιωτικού αυτοκινήτου έχουμε, πολύ συχνά, την πιο άσκοπη και ανόητη χρήση αυτοκινήτου (πολύ μικρές αποστάσεις) και αυτό, σε συνδυασμό με την απουσία αξιόπιστων, σύγχρονων και γρήγορων μέσων συλλογικής μεταφοράς, βοηθάει στο να βλέπουμε εικόνες σαν κι αυτές στα βενζινάδικα. Είναι και θέμα κοινωνικής συμπεριφοράς. Πέρα από τις πολιτικές, χρειάζονται και αλλαγές στη νοοτροπία μας, σημειώνει.